Ulaanbaatar, ngày 23 tháng 10 năm 2026 /MONTSAME/.Văn tự và văn hóa chữ viết là sức mạnh nội sinh, đồng thời là sự bảo đảm lớn nhất cho sự tồn tại của một dân tộc. Từ thế kỷ XIII, người Mông Cổ đã có lịch sử phong phú về việc thiết lập quan hệ thư tín ở cấp nhà nước với nhiều quốc gia trên thế giới, đồng thời xây dựng và sử dụng các tiêu chuẩn văn bản ngoại giao chính thức. Chúng tôi đã có cuộc trò chuyện với một người đang đảm nhận sứ mệnh nghiên cứu sâu hơn những di sản lịch sử ấy, bao gồm thư từ của các vị quân vương và tiền đúc, đồng thời giới thiệu chúng với thế giới.
Sau đây là cuộc phỏng vấn ông E. Ariunbold, Chủ tịch Hiệp hội Nghệ thuật Thư pháp Bố cục Mông Cổ, Đại sứ Văn hóa Mông Cổ, nghệ nhân thư pháp và giảng viên, về nghiên cứu văn tự và văn hóa chữ viết, hợp tác quốc tế cũng như những xu hướng mới trong nghệ thuật thư pháp.
— Gần đây ông vừa có chuyến đi đến Gruzia. Ông đến đó để thực hiện những hoạt động văn hóa nào?
— Đề tài nghiên cứu tiến sĩ về nghệ thuật học của tôi là “Thư từ của các Đại Hãn Đế quốc Mông Cổ”. Trong khuôn khổ công trình này, tôi đã đến làm việc tại thành phố Tbilisi của Gruzia.
Tại đây có một khối lượng rất lớn tư liệu nghiên cứu và di tích lịch sử liên quan đến Đế quốc Mông Cổ cũng như nhà nước Ilkhan. Chẳng hạn, tôi đã nghiên cứu tại các bảo tàng và kho lưu trữ những đồng tiền vàng, bạc, đồng được đúc dưới thời các vị Hãn Ilkhan như Abaqa, Arghun và Öljeitü; các sắc lệnh, thư từ ngoại giao và những văn bản hành chính về việc miễn giảm thuế, nghĩa vụ nộp thuế.
Tôi đang tìm hiểu và nghiên cứu những di tích này, qua đó nhận thấy quan hệ lịch sử giữa Mông Cổ và Gruzia cũng như những dấu tích lịch sử mà tổ tiên chúng tôi để lại vô cùng phong phú.
— Hiệp hội Nghệ thuật Thư pháp Bố cục Mông Cổ là một tổ chức mới. Hiệp hội bắt đầu hoạt động từ khi nào? Được thành lập với mục đích gì và như thế nào?
— Hiệp hội chúng tôi bắt đầu hoạt động cách đây hai năm. Sau khi trao đổi và thống nhất với cô B. Elbegzaya, Tổng biên tập báo Khümüün Bichig (Văn tự Con người), chúng tôi quyết định gọi loại hình nghệ thuật này là “thư pháp bố cục”.
Trên thế giới, loại hình này được gọi là Performance Calligraphy Art, tức nghệ thuật thư pháp trình diễn. Đây là một thể loại nghệ thuật chữ viết, tương tự như thư pháp shodō (書道) của Nhật Bản, nghệ thuật guó huà (国画) của Trung Quốc và nghệ thuật thư pháp của Hàn Quốc.
Chẳng hạn, tại Nhật Bản, có một hình thức thi thư pháp đồng đội dành cho học sinh trung học. Mỗi đội gồm 8–12 học sinh, vừa trình diễn theo nhạc trong khoảng 5–6 phút, vừa phối hợp dùng những cây bút lông khổ lớn để viết đồng thời trên những tấm giấy có kích thước rất lớn.
Chúng tôi thành lập hiệp hội nhằm đưa loại hình nghệ thuật này vào việc thực hành chữ viết Mông Cổ, khơi dậy tinh thần hợp tác và niềm hứng thú với di sản văn hóa trong trẻ em, thanh thiếu niên. Đồng thời, chúng tôi bắt đầu tổ chức các cuộc thi và hội diễn.
— Các nghệ nhân thư pháp và những hiệp hội thư pháp thuộc các cộng đồng Mông Cổ khác có thể tham gia hiệp hội với tư cách hội viên hay không?
— Hoàn toàn có thể, và chúng tôi luôn rộng mở đón nhận.
Không nhất thiết phải chịu sự ràng buộc bởi những quy định hội viên quá chặt chẽ. Học sinh phổ thông, giáo viên và tất cả những người quan tâm đều có thể tham gia.
Chúng tôi thành lập hiệp hội nhằm tạo điều kiện hợp tác và phát triển cùng các tổ chức tương tự ở châu Á cũng như các khu vực khác trên thế giới; học hỏi lẫn nhau và cùng tổ chức triển lãm, lễ hội.
Đây là một loại hình nghệ thuật tập thể tuyệt vời, kết nối các môn học như tiếng Mông Cổ, văn học, lịch sử, âm nhạc và mỹ thuật.
— Hội diễn “Quê hương của chú ngựa vàng nhỏ” (Jaakhan Sharga Nuti) do hiệp hội tổ chức hằng năm đã diễn ra được bao nhiêu năm? Hoạt động này được tổ chức như thế nào?
— Cuộc thi “Quê hương của chú ngựa vàng nhỏ” đã được tổ chức đến năm thứ sáu.
Ban đầu, cuộc thi được tổ chức tại tỉnh Sükhbaatar. Sau đó, phạm vi được mở rộng sang các tỉnh phía Đông như Dornod, Khentii và Dornogovi. Dần dần, cuộc thi phát triển thành một sự kiện mang tầm quốc tế, với sự tham gia của các trường học ở Buryatia, Nội Mông và thủ đô Ulaanbaatar.
Giải Grand Prix năm nay thuộc về đội nam mang tên “Truyền thuyết về Chüreg”, thuộc nhóm biểu diễn đàn yatga Altai của Trường số 184 tại thủ đô. Các em đã có một tiết mục xuất sắc, kết hợp âm thanh của đàn yatga Altai với nghệ thuật trình diễn.
Thông thường, các cuộc thi thư pháp thu hút đông đảo nữ sinh tham gia. Vì vậy, điểm đặc biệt của năm nay là các nam sinh đã thành lập đội riêng và tham gia rất thành công.
— Ông từng nói rằng đã trở thành thông lệ đưa những học sinh và giáo viên đạt thành tích cao trong cuộc thi đi du lịch nước ngoài?
— Đúng vậy. Để khơi dậy sự nhiệt tình và tạo thêm động lực cho học sinh, chúng tôi tổ chức những chuyến đi trong khả năng của mình.
Chẳng hạn, sau cuộc thi năm ngoái, chúng tôi đã đưa 24 em học sinh và thanh niên đạt giải đi tham quan hồ Baikal và thành phố Ulan-Ude thuộc Cộng hòa Buryatia, Liên bang Nga.
Theo lời mời của Tổng Lãnh sự Mông Cổ tại Ulan-Ude, ông Ts. Gankhuyag, các em còn có dịp biểu diễn thư pháp trong một chương trình hoạt động tại cơ quan lãnh sự.
Đối với đội giành giải Grand Prix năm nay, chúng tôi đã gửi lời mời các em sang Nhật Bản vào ngày 7 và 8 tháng 11 để xem, tìm hiểu và học hỏi kinh nghiệm tại lễ hội thư pháp trình diễn shodō dành cho học sinh trung học.
— Ông còn là Chủ tịch Học viện “Titem Art”. Xin ông giới thiệu về hoạt động của học viện.
— Học viện “Titem Art” được thành lập vào năm 2015 nhằm hỗ trợ giáo dục nghệ thuật cho trẻ em.
Trong những năm gần đây, chúng tôi tập trung chuyên sâu vào chữ viết Mông Cổ và nghệ thuật thư pháp.
Một chi nhánh của studio “Titem Art” đã được thành lập tại thành phố Ulan-Ude, Cộng hòa Buryatia, Liên bang Nga. Học trò của tôi là Aryuuna Bulgutova đang duy trì tổ chức cuộc thi chữ viết Mông Cổ mang tên “Bảng chữ cái” (Tsagaan Tolgoi) tại đây. Bộ Văn hóa Buryatia, Bảo tàng Quốc gia và các thư viện đều hỗ trợ hoạt động này.
Ngoài ra, chúng tôi đang trao đổi, đàm phán để hợp tác với các thành phố như Irkutsk và Krasnoyarsk, trong đó có những đề xuất mở thêm các chi nhánh.
— Tại Buryatia, việc học tập và kế thừa nghệ thuật thư pháp Mông Cổ cũng như văn hóa chữ viết truyền thống đang ở mức độ nào?
— Ban đầu, theo lời mời của Trung tâm Văn hóa Buryatia, tôi đến giảng dạy cho 16 học viên. Đến nay, thông qua các học trò của tôi, khoảng 1.000 người Buryat đã học chữ viết Mông Cổ và nghệ thuật thư pháp.
Đối với người Buryat, việc khôi phục và học lại ngôn ngữ, văn hóa chữ viết của dân tộc mình, bao gồm chữ viết Tod, chữ Vaghindra và chữ viết Mông Cổ, đã trở thành một vấn đề hết sức quan trọng.
Tôi rất vui khi thấy những nỗ lực của mình trong suốt bảy năm qua, thông qua việc giảng dạy và quảng bá văn hóa tại đây, đang đem lại kết quả.
— Ông là người được trao danh hiệu “Đại sứ Văn hóa Mông Cổ”. Một Đại sứ Văn hóa có trách nhiệm và nhiệm vụ như thế nào?
— Khi tôi được bổ nhiệm làm Đại sứ Văn hóa, Bộ Ngoại giao Mông Cổ đã giao cho tôi nhiệm vụ trọng tâm: “Giới thiệu với thế giới rằng người Mông Cổ đã là một dân tộc có chữ viết và có quan hệ ngoại giao từ thế kỷ XIII”.
Ở một số nước, vẫn tồn tại cách nhìn nhận phiến diện rằng người Mông Cổ chỉ mới biết chữ trong thời gian gần đây, hoặc ngoài đời sống du mục thì không có nền văn hóa nào đáng kể.
Thế nhưng, tại các kho lưu trữ của Pháp, Vatican, Nhật Bản và Trung Quốc vẫn còn lưu giữ những bức thư ngoại giao của các vị Đại Hãn Mông Cổ, cùng các thẻ thông hành gerege bằng vàng, bạc và đồng, cũng như tiền đúc của họ.
Tôi đang thực hiện sứ mệnh nghiên cứu những di sản quý giá của văn hóa chữ viết này, đồng thời giới thiệu chúng tại các trường đại học trên khắp thế giới, góp phần nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị của di sản.
— Xin ông nói rõ hơn về “Arigun Art Virtual Museum”, bảo tàng thực tế ảo 3D giới thiệu các công trình nghiên cứu và di tích lịch sử của ông.
— Điều đáng tiếc là các bản gốc thư từ của các vị Đại Hãn, thẻ gerege và tiền đúc của người Mông Cổ hiện được lưu giữ tại các kho lưu trữ trên thế giới, chứ không có ở Mông Cổ.
Vì vậy, tôi đã xây dựng “Arigun Art Virtual Museum”, tức Bảo tàng Nghệ thuật Ảo Arigun, dưới dạng bảo tàng thực tế ảo 3D, tập hợp các công trình nghiên cứu và bộ sưu tập của mình.
Bảo tàng giới thiệu nhiều di vật quý hiếm, trong đó có văn khắc trên đá của Thành Cát Tư Hãn; thẻ gerege có chữ viết bằng bốn ngôn ngữ; tiền bạc và tiền vàng của Thành Cát Tư Hãn; thư của Hãn Arghun được lưu giữ tại Kho Lưu trữ Quốc gia Pháp; thư của Hãn Öljeitü cùng nhiều hiện vật khác.
Bên cạnh hình ảnh các hiện vật gốc, bảo tàng còn trưng bày những bản sao do tôi thực hiện, kèm theo phần thuyết minh bằng âm thanh và văn bản.
Tôi đã giới thiệu triển lãm thực tế ảo 3D này tại Đại học George Washington của Hoa Kỳ, Đại học Abai của Kazakhstan, Viện Hàn lâm Khoa học Nga và một số cơ sở khác. Thông qua đó, tôi đang quảng bá chữ viết, lịch sử và văn hóa Mông Cổ đến giới trẻ cũng như các học giả quốc tế.
